9/12/2008 - DELHÄ° TÃœRK SULTANLIÄžI

DELHÄ° TÜRK SULTANLIÄžI

Bu siyâsî teÅŸekkül, Gur hükümdarı Muizzüddin Muhammed'in 1192'de kuzey Hindistan'a vâlî tâyin ettiÄŸi Kutbüddin Aybeg tarafından kurulmuÅŸtur (1206). Daha vâli iken Aligarh'ı, Benares'i ve ünlü Bihâr kalesini ele geçirmiÅŸ olan Aybeg, Lahor ile Pencâb bölgesini de Tâcüddin Yıldız'dan aldı. 1210'da atından düÅŸerek öldüÄŸü zaman Bedâun'da damadı Ä°l-tutmuÅŸ, Uc'da öteki damadı Kabaca, Bengal'de onun tâyin ettiÄŸi Kaymaz bulunuyordu.
Aybeg'in erkek çocuÄŸu yoktu. Åžemsüddin Ä°l-tutmuÅŸ, bütün kuzey Hindistan'ı elinde toplayarak "Åžemsiyye"hânedanını kurdu (1211-1266). Devleti, Delhi baÅŸkenti olmak üzere, büyük kısmı ile Pencâb'ı, Multan'ı, Lahor'u ve kuzeyde Gazne'ye kadar uzanan bölgelere ihtiva ediyordu. Celâleddin HarezmÅŸah'a karşı ülkesini koruyan ve MoÄŸollar'dan kaçan kalabalık Türk kitlelerini memleketine kabül etmek suretiyle, kuzey Hindistan'da Türk kültür hayatının devamını saÄŸlayan Ä°l-tutmuÅŸ, 1235 yılına kadar Bengal, Gwalior'dan baÅŸka Uccayn'ı da kendine baÄŸladı ve Halife kendisini "Hindistan Sultanı" olarak tanıdı (1229). Ölümünden (1236) sonra, kaabiliyetsiz oÄŸlunun yerine kızı Raziyye Sultan oldu (1236-1239).
Fakat, babasının yetiÅŸtirmiÅŸ olduÄŸu "Çihigân" diye anılan kırk kumandan karışıklık çıkardılar. Bunlar otorite tanımaz kimseler olmakla beraber yurtlarına MoÄŸolları sokmayacak kadar vatansever idiler. Nihayet Åžemsiyye âilesinden Nâsırüddin Mahmüd inzibatı saÄŸlamak için 40'lardan UluÄŸ Han diye anılan Balaban'ı iÅŸ başına getirdi. Nâib sıfatiyle faydalı iÅŸler gören Balaban, Mahmüd'un 1266'da ölümü ile kendisi Delhi sultanı oldu.
MoÄŸol hücumlarını durdurdu, Lahor'dan MoÄŸol baskısını uzaklaÅŸtırdı, memleketi imâr etmeÄŸe çalıştı. Yerine torunu geçti (1287-1290). Fakat kısa zamanda iktidar devletin askerî gücünü meydana getiren Kalaç Türkleri baÅŸbuÄŸlarından Celâlüddin Fîrüz'a intikal etti. Fîrüz, MoÄŸol akınlarını püskürttü (1291). YeÄŸeni Muhammed Kalaç, Dakkan üzerine bir sefer yaptırdı. Bu ordu Deogir devleti merkezine (bugün Devlet-âbâd) girmeÄŸe muvaffak oldu (1295). Fîrüz'un yerine geçen Muhammed Kalaç (1296-1316) bütün Malva bölgesini, Raçputana'yı, Gücerat'ı zapt etti. "Sultan-ı a'zam" diye anılıyordu. Ölümü üzerine çıkan karışıklıklar içinde Giyâsüddin TuÄŸluk iktidara geldi.
AsayiÅŸi saÄŸlayan, teÅŸkilâtı nizama sokan, su kanalları açtıran TuÄŸluk, Bengal'e de tamamiyle hâkim oldu. Telingana'yi Delhi'ye baÄŸladı. BaÅŸkentin adını Sultanpür'a çevirdi. OÄŸlu Muhammed TuÄŸluk (1325-1351) bir aralık devlet merkezini çok güneydeki Deogir'e nakletti. Çok maÄŸrur bir adamdı. Çin'i zapt etmeÄŸi düÅŸünüyordu. Huzursuzluk baÅŸ gösterdi. Bengal devletten ayrıldı (1339). Fîrüz TuÄŸluk zamanı (1351-1388) bir nevi toparlanmakla geçti. Kuzeyde Timur hâkimiyeti dolayısiyle Hindistan'a Türk akını kesilmiÅŸti.
Yerli kuvvetlere dayanmak gerekiyordu. Bu sebeple koyu bir din politikası tâkip eden Fîrüz'dan sonraki on yıl içinde (1397'ye kadar) Delhi tahtına yedi kiÅŸinin çıktığı görüldü. Vilâyetler istiklâllerini ilân ettiler. Nihayet Delhi'de idare Afganlı Seyyid âilesinin eline geçti (1414).
ALINTI